Α. Τι είναι το Μνημόσυνο;
Τα ιερά μνημόσυνα είναι οι ακολουθίες που τελεί η Εκκλησία μας για την ανάπαυση των κεκοιμημένων. Η ακολουθία του μνημοσύνου δεν είναι μόνη της αλλά πάντοτε μαζί με τη Θεία Λειτουργία. Αυτό και η ονομασία της ακολουθίας (μνημόσυνο) δεν αναφέρεται στη μνήμη του κεκοιμημένου αλλά στη μνημόνευση του κεκοιμημένου στη Θεία Λειτουργία, στις μερίδες που ο ιερέας τοποθετείται στο Άγιο Δισκάριο κατά την προετοιμασία των Τιμίων Δώρων στην Αγία Πρόθεση.
Β. Πότε τελούνται τα μνημόσυνα ;
Η Εκκλησία μας έχει καθιερώσει να γίνει μνημόσυνα για τον εκλιπόντα ή την εκλιπούσα σε δύο επετείους. Η πρώτη στις 40 ημέρες και η δεύτερη στην συμπλήρωση ενός έτους από την εκδημία του κεκοιμημένου. Γι αυτό υπάρχουν και οι χαρακτηριστικές ονομασίες που χαρακτηρίζουν τον λαό μας «τα σαράντα» και «ο χρόνος». Στην περίπτωση που οι οικείοι του κεκοιμημένου επιθυμούν την τέλεση μνημοσύνου και σε άλλες επετείους (τρίμηνα, εξάμηνα, εννιάμηνα, δίχρονα, τρίχρονα κτλ) αυτό δεν εμποδίζεται από το τυπικό της Εκκλησίας.
Για το θέμα της ημερομηνίας των μνημοσύνων θα πρέπει να έχουμε υπ'όψιν τα εξής :
Τα μνημόσυνα (40μερα &σπουδαία) καθορίζονται με βάση την ημερομηνία που συμπληρώνεται η επόμενη. Επειδή οι περισσότερες φορές τυχαίνει να είναι καθημερινή μέρα της εβδομάδας (Δευτέρα με Παρασκευή) συνηθίζεται το μνημόσυνο να τελείται την Κυριακή ή το Σάββατο πριν τις 40 ημέρες ή τον χρόνο. Εάν όμως για διαφορετικούς λόγους δεν μπορεί να τελειώσει πριν την επέτειο το μνημόσυνο, δεν υπάρχει κανένας εκκλησιαστικός κανόνας που εμποδίζει την τέλεση του μνημοσύνου μετά τις 40 ημέρες ή το χρόνο. Άλλωστε αυτή η περίπτωση και κατά την Πασχάλιο περίοδο, που λόγω του ό,τι δεν τελούνται μνημόσυνα από το Σάββατο του Λαζάρου μέχρι την Κυριακή του Θωμά, τα 40ήμερα μνημόσυνα τελούνται ακόμα και δέκα ημέρες μετά τα ¨σαράντα¨, όπως και οι περισσότερες ημέρες μετά τη συμπλήρωση του ¨Χρόνου¨.
Η ημέρα τέλεσης του μνημοσύνου μπορεί να είναι μια μέρα της εβδομάδας, που μπορεί να τελειώσει η Θεία Λειτουργία, αφού όπως είπαμε η τέλεση του μνημοσύνου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Θεία Λειτουργία. Η ημέρα όμως της εβδομάδας που η Εκκλησία έχει αφιερώσει στη μνήμη των κεκοιμημένων είναι το Σάββατο με κορυφαία τα δύο κυρίως Ψυχοσάββατα των Απόκρεω και της Πεντηκοστής. Γι' αυτό εάν δεν μπορούμε να τελειώσουμε το μνημόσυνο της ημέρας που ο κεκοιμημένος συμπληρώνει την επέτειο από την εκκλησία του το ορθότερο και εκκλησιαστικά συνέδρια είναι να τελέσουμε την ημέρα του Σαββάτου. Η τέλεση των μνημοσύνων την Κυριακή έχει επικρατήσει τις τελευταίες δεκαετίες λόγω της διευκόλυνσης που παρέχεται στους συγγενείς και οικείους του κεκοιμημένου να παρουσιαστούν σε αυτό, αλλά δεν πρέπει να αγνοήσουμε ότι ο πένθιμος χαρακτήρας του μνημοσύνου αναφέρεται στο αναστάσιμο γεγονός κάθε Κυριακή. Άλλωστε αυτή η αντίθεση αποτέλεσε σημείο αναφοράς για το «κίνημα των κολλυβάδων».
Μνημόσυνα ΔΕΝ τελούνται:
α) Τις Μεγάλες Δεσποτικές και Θεομητορικές Εορτές
(Χριστούγεννα, Θεοφάνεια, Μεταμορφώσεως, Εισόδια της ΘΚ, Κοίμηση της ΘΚ, Ευαγγελισμός κτλ.)
β) Τις καθημερινές ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (Δευτέρα-
Παρασκευή) καθώς δεν τελείται Θ. Λειτουργία.
γ) Από το Σάββατο του Λαζάρου μέχρι και την Κυριακή του Θωμά.
δ) Κατά την Ημέρα της Πανηγύρεως του Αγίου του Ναού. (26η Νοεμβρίου εκάστου έτους)
(Δυστυχώς παρατηρείται να τελούνται μνημόσυνα σε ελάχιστους -ευτυχώς – ναούς και Κοιμητήρια και κατά τις ως άνω ημέρες και περιόδους γεγονός που δεν τιμά τους τελούντας ιερείς για την συνέπειά τους και την εκκλησιολογία τους).
Γ. Πού τελούνται τα μνημόσυνα;
Παρά το ευνόητο της απάντησης θεωρούμε σωστό να επισημάνουμε ότι ο μοναδικός χώρος τέλεσης του μνημοσύνου είναι ο Ορθόδοξος Ναός.
Και τούτο διότι υπάρχουν περιπτώσεις που προτρέπονται οι οικείοι των κεκοιμημένων (είτε από Γραφεία Τελετών είτε από «ειδήμονες») να τελέσουν το μνημόσυνο «επί του τάφου» και όχι στην Εκκλησία προφασιζόμενοι την οικονομική επιβάρυνση και μάλιστα στην παρούσα οικονομική συγκυρία. Οφείλουμε να διευκρινήσουμε ότι η οικονομική προσφορά των οικείων στους ενοριακούς ναούς για τα μνημόσυνα (όπως και στα άλλα Μυστήρια) είναι εντελώς προαιρετική και σε καμία περίπτωση δεν δικαιολογείται η απαίτηση και είσπραξη συγκεκριμένου ποσού εκ μέρους των εκπροσώπων του ναού (Στους ναούς των Κοιμητηρίων επικρατεί άλλο καθεστώς λόγω της υπαγωγής των ναών των κοιμητηρίων στους Δήμους). Ως εκ τούτου, δεν ευσταθεί οιαδήποτε οικονομική «πρόφαση» περί των ανωτέρω. Πολύ περισσότερο όταν εκκλησιαστικώς όπως ήδη αναφέραμε δεν νοείται μνημόσυνο άνευ Θ. Λειτουργίας. Επομένως επί του τάφου μόνο «Τρισάγιο» δύναται να ψαλλεί, το οποίο σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστά το μνημόσυνο.
Δ. Τι χρειάζεται για να γίνει το μνημόσυνο;
Στην περίπτωση που θέλουμε να τελεστεί μνημόσυνο στην μνήμη του αγαπημένου μας προσώπου θα πρέπει να έρθουμε στο ναό και να συναντηθούμε με έναν από τους ιερείς. Αφού καθοριστεί η ημερομηνία και η ώρα τέλεσης θα πρέπει να γνωρίζουμε τα εξής :
Την παραμονή του μνημοσύνου θα πρέπει να προσκομίσουμε στο ναό τα Δώρα της Θείας Λειτουργίας δηλ. ένα Πρόσφορο (εάν είναι δυνατόν Ζυμωτό και όχι του φούρνου), 1 μπουκάλι ελαιόλαδο και 1 μπουκάλι Νάμα (το κρασί της Θ. Λειτουργίας) κατά προτίμηση «Βυζαντινό».
Ανήμερα της τέλεσης πρέπει να φέρουμε το Δίσκο με τα Κόλλυβα μέχρι τις 7.45π.μ. το αργότερο, μαζί με την φωτογραφία του κεκοιμημένου (αν θέλουμε να υπάρχει στο τραπέζι του δίσκου).
Ο στολισμός του τραπεζιού θα πρέπει να είναι διακριτικός και λιτός ιδιαιτέρως στις συνθέσεις λουλουδιών.
Φροντίζουμε να προσέλθουμε πριν την έναρξη της Θ. Λειτουργίας (ιδιαίτερα η οικογένεια του εκλιπόντος) καθώς η παρουσία μας μόνο στο μνημόσυνο προσβάλλει το Μέγα Μυστήριο της Θ. Λειτουργίας. Τα μνημόσυνα αποτελούν κοινή προσευχή όλων των εκκλησιαζομένων και όχι προσωπικό γεγονός των οικείων του εκλιπόντος. Για το λόγο αυτό είναι απαράδεκτη η τακτική της αποχώρησης κάποιων πιστών μετά το «Δι ευχών» της Θείας Λειτουργίας όπως βέβαια και η αργοπορημένη προσέλευση των οικείων για το μνημόσυνο όπως προαναφέραμε.
Εξ αιτίας των παραπάνω είναι ανάρμοστη η ξεχωριστή τέλεση μνημοσύνων. Γι αυτό στο Ναό μας τα μνημόσυνα τελούνται πάντοτε μαζί.
Ε. Πως προετοιμαζόμαστε πνευματικά για το μνημόσυνο;
Αναφερθήκαμε μέχρι εδώ στις λεπτομέρειες για την προετοιμασία και την ολοκλήρωση του μνημοσύνου αλλά τα κύρια μέλη μας θα πρέπει να είναι η πνευματική μας προετοιμασία για τη συμμετοχή μας στο Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας και στο μνημόσυνο του προσφιλούς μας προσώπου. Υπάρχει η συνήθεια την ημέρα του μνημοσύνου να μεταλαμβάνουν κάποια μέλη ή όλη η οικογένεια του κεκοιμημένου για να τηρούν το «έθιμο» όπως λένε. Δυστυχώς τις περισσότερες φορές αυτό γίνεται χωρίς συνείδηση και ορθή πίστη καθώς θεωρείται ότι αρκεί μόνο μία μικρή ή μεγάλη νηστεία για να προσέλθει ο συγγενής του εκλιπόντος στο Μυστήριο της Θείας Μεταλήψεως. Παράλληλα αγνοείται και παραμερίζεται συνειδητά, αν και γνωρίζουμε την αναγκαιότητά του, το Μυστήριο της Μετανοίας όπως ο ίδιος ο Χριστός το παρέδωσε στους Αγίους Αποστόλους καθώς βέβαια και το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Αποτελεί παραλογισμό και ασφαλώς αιρετική συμπεριφορά, η επιλογή του ενός και όχι του άλλου Μυστηρίου και αποτελεί καθαρή προσβολή και για το πρόσωπο του κεκοιμημένου αφού θεωρείται ότι τελειώνει το μνημόσυνο για την ψυχική ωφέλεια και ανάπαυσή του από τον Αναστάντα Χριστό.