Στην καρδιά της Αθήνας, στην οδό Μητροπόλεως, στην ομώνυμη πλατεία, δεσπόζει ο καθεδρικός ναός της πόλης, που είναι αφιερωμένος στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και αποτελεί ένα από τα πρώτα μεγάλα μνημεία της Αθήνας ως πρωτεύουσας.
Άρχισε να οικοδομείται το 1842 και ολοκληρώθηκε με διακοπές λόγω οικονομικών προβλημάτων. Εγκαινιάσθηκε το 1862 και από τότε αποτέλεσε ορόσημο για την ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους, αφού φιλοξένησε όλες τις επίσημες τελετές.
Τα αρχικά σχέδια του ναού, με στοιχεία γοτθικά και αναγεννησιακά, ήταν του Δανού αρχιτέκτονα Θεόφιλου Χάνσεν, ο οποίος τα είχε προσαρμόσει την αρχική θέση ανέγερσής του, στην οδό Πανεπιστημίου, δίπλα στο Οφθαλμιατρείο. Με βάση αυτά έχει οικοδομηθεί το κατώτερο μέρος του κτηρίου, ενώ το ανώτερο ολοκληρώθηκε από τους αρχιτέκτονες Δημήτριο Ζέζο, κύριο εκφραστή της «ελληνο-βυζαντινής» τεχνοτροπίας, Francois Boulanger και Παναγή Κάλκο. Στα τέλη του 19ου και μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα γνώρισε διάφορες μετατροπές και προσθήκες τόσο στο εσωτερικό του όσο και εξωτερικά, που αλλοίωσαν το ήδη ιδιαίτερο αρχικό του ύφος.
Ο ναός είναι τρίκλιτη βασιλική με τρούλο και αποτελεί συνδυασμό του νεοκλασικου και του ελληνο-βυζαντινού αρχιτεκτονικού ρυθμού, γεγονός που οφείλεται στις μεταβολές των σχεδίων στην πορεία της κατασκευής του. Στην τοιχοποιία του έχει χρησιμοποιηθεί αρχιτεκτονικό υλικό από 72 κατεδαφισμένους ναούς της Αθήνας και ο επιβλητικός τρούλος του είναι καλυμμένος εξωτερικά με φύλλα χαλκού. Η κεντρική του είσοδος τονίζεται με τοξοστοιχία που στηρίζεται σε κορινθιακούς κίονες και παραστάδες, ενώ τα δίδυμα κωδονοστάσια αποπνέουν επιρροές από τη ναοδομία της Δύσης.
Τα γλυπτικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, τα κιονόκρανα και ο άμβωνας σχεδιάστηκαν από τον γλύπτη Γεώργιο Φιτάλη. Οι πολυάριθμες στυλιστικές διαφοροποιήσεις κατά την κατασκευή οδήγησαν σε έναν απροσδιόριστο αρχιτεκτονικό χαρακτήρα, που είναι ιδιαίτερα ορατός εάν συγκρίνουμε τον καθεδρικό ναό με τον ναό του Αγίου Ελευθερίου Γοργοεπήκοου, ακριβώς δίπλα. Χαρακτηριστικά, το κάτω τμήμα του κτηρίου, που σχεδιάστηκε από τον Χάνσεν, δείχνει μικρότερο σε σχέση με το υπόλοιπο κτήριο.
Μερικά χρόνια μετά την αποπεράτωσή του απετέλεσε το Μητροπολιτικό ναό της πρωτεύουσας του Ελληνικού κράτους, στην οποία έλαβαν μέρος πολλές σπουδαίες θρησκευτικές τελετές, όπως γάμοι και κηδείες βασιλέων, πρωθυπουργών και σημαινόντων προσώπων. Από το σεισμό του 1999 προκλήθηκαν ζημιές στο εσωτερικό του ναού, οι οποίες έκτοτε περιόρισαν τις λειτουργικές δυνατότητες του ναού. Τα έργα επισκευής συνεχίζονταν μέχρι και το 2016, οπότε ο ναός επαναλειτούργησε στις 2 Ιουλίου. Στο διάστημα μη λειτουργίας του Ναού, η λειτουργία του, εφιλοξενίτο στον Ιερό Ναό Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου στο Κολωνάκι, στη συμβολή των οδών Σκουφά & Δημοκρίτου.
Το εσωτερικό του ναού διακοσμείται με έργα γνωστών καλλιτεχνών του 19ου αιώνα. Η αγιογράφηση είναι των ζωγράφων Σπυρίδωνα Γιαλλινά και Alexander Seitz, η διακόσμηση του Κωνσταντίνου Φανέλλη από τη Σμύρνη, και τα γλυπτά του Τήνιου γλύπτη Γεώργιου Φυτάλη.
Στο εσωτερικό του ναού, σε μαρμάρινη λάρνακα που είναι έργο του Γιαννούλη Χαλεπά, φυλάσσεται το σκήνωμα του εθνομάρτυρα Πατριάρχη Γρηγορίου Ε', καθώς και της Αγίας Φιλοθέης της Αθηναίας.
Ο Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης στις 8 Δεκεμβρίου 1919 λειτούργησε στον Μητροπολιτικό Ναό και σε ομιλία του προς το πολυπληθές εκκλησίασμα, «όπερ μετά συγκινήσεως έσπευσε να ασπασθή την δεξιάν» του, διεκτραγώδησε «τα μαρτύρια άτινα υπέστη το Γένος επί όλας γενεάς», ενώ χαιρέτισε «την αυγή της αναστάσεως του Έθνους ολοκλήρου και της παμμερούς αποκαταστάσεώς» του (Εκκλησιαστικός Κήρυξ), πού άρχισε να διαφαίνεται με την απελευθέρωση της Σμύρνης τον Μάιο του 1919. Τότε μίλησε και στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός».
Τα κειμήλια της Μητρόπολης Αθηνών
Σε μαρμάρινη λάρνακα φυλάσσεται το σκήνωμα του πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ και σε αργυρή της Αγίας Φιλοθέης της Αθηναίας.
Επίσης, φυλάσσεται τμήμα της αλυσίδας του Αποστόλου Παύλου που προσέφερε ο Πάπας Βενέδικτος στον Μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο κατά την επίσκεψή του στο Βατικανό. Στην «περιουσία» της μητρόπολης Αθηνών συγκαταλέγεται η ιστορική πλέον εικόνα του Αποστόλου Παύλου, που τοποθετήθηκε ανάμεσα στον Πάπα Ιωάννη Παύλο και τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο το 2001 κατά την επίσκεψη του Προκαθήμενου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στην Αθήνα.
Από τα πολύτιμα κειμήλια της μητρόπολης Αθηνών ξεχωρίζει και η εικόνα της Αγίας Σκέπης που φιλοτέχνησε ο Φώτης Κόντογλου.
Επίσης, στη Μητρόπολη Αθηνών φυλάσσονται τα δισκοπότηρα του μητροπολίτη Αθηνών Γερμανού (κατά κόσμον Καλλιγά), άμφια του 19ου αιώνα που προήλθαν από τη Ρωσία, όπως επίσης χειρόγραφα και Ευαγγέλιο του 16ου αιώνα.
Επίσης, ξεχωρίζει σπάνιος Επιτάφιος που κεντήθηκε στη Βιέννη. Η διάσημη Πολίτισσα κεντήστρα Δεσποινέτα έχει κεντήσει υφασμάτινους σταυρούς που κοσμούν άμφια, τα οποία χρονολογούνται στα τέλη του 17ου αιώνα.
Οι θρόνοι του βασιλιά Γεωργίου Α’, που φυλλάσονται στη μητρόπολη Αθηνών κατασκευάσθηκαν το 1862.
Ιδιαίτερη καλλιτεχνική και ιστορική αξία έχει η εικόνα της Αγίας Φιλοθέης (1832) η παλαιότερη που έχει βρεθεί στην Ελλάδα.
Η εικόνα των Σμάλτων δημιουργήθηκε το 1832 στη Μόσχα και αποτυπώνει εικόνες από την Αγία Γραφή. Έχει σμάλτινα εικονίδια σε ξύλο και διακοσμείται με ημιπολύτιμους λίθους.
Πρόσβαση στο ναό υπάρχει από τους σταθμούς μετρό Σύνταγμα και Μοναστηράκι.